Polskie przepisy nikogo nie zobowiązują do budowy schronu, lecz budowli ochronnej, zwraca uwagę Jarosz. A zgodnie z tymi samymi przepisami budowlą ochronną są zarówno schrony, jak i ukrycia U-1 oraz U-2, obiekty, które nie są projektowane na uderzenie fali wybuchu i nie chronią przed skażeniem powietrza. Różnica między najtańszym ukryciem a zwykłą piwnicą sprowadza się w praktyce do odporności na odłamki i zagruzowanie stropu. „Czy to możliwe, że wydamy miliardy na mocniejsze piwnice i nie powstanie ani jeden schron z prawdziwego zdarzenia?” pyta ekspert.
To nie jest pytanie retoryczne. Sandomierz wyda 15 milionów złotych na dostosowanie podziemi szpitala Ducha Świętego do wymogów budowli ochronnej najniższej kategorii, czyli ukrycia U-1. Przewidziano w nim miejsce dla 4,5 tysiąca osób. „Budowla ochronna sztuk jeden, ptaszek”, komentuje gorzko Jarosz.
Taka konstrukcja, ostrzega ekspert, nie jest odporna na uderzenie nawet najlżejszego drona. A nawet jeśli przetrwa, ludzie w środku mogą umrzeć od fali nadciśnienia, która wejdzie do niehermetycznego wnętrza, albo udusić się trującymi gazami z pobliskich pożarów. Na papierze wszystko się zgadza. Cztery i pół tysiąca Polaków może czuć się bezpiecznie, w teorii.
Co to znaczy w praktyce, pokazuje broń, która spada dziś na miasta po drugiej stronie polskiej granicy. Pocisk Iskander przenosi głowicę o masie nawet ponad pół tony. „Człowiek w ukryciu U-1 w bezpośredniej bliskości trafienia Iskanderem, pociskiem, który Rosja wystrzeliła w Ukrainie już ponad tysiąc razy, jest w strefie śmierci, nawet jeśli nie trafią go odłamki i nie zawali się konstrukcja, bo U-1 nie izoluje od nadciśnienia, więc fala uderzeniowa wchodzi do środka i ulega zwielokrotnieniu”, tłumaczy Jarosz. Ten sam człowiek w schronie S-1 przeżyje, bo S-1 jest projektowany dokładnie na nadciśnienie fali rzędu 100 kPa. „To nie jest scenariusz z filmu, lecz broń używana sto kilometrów od polskiej granicy”, dodaje.
Sto kilopaskali brzmi abstrakcyjnie, więc warto przełożyć to na ludzkie ciało. To nacisk około kilograma na każdy centymetr kwadratowy skóry, czyli kilkadziesiąt kilogramów na całą dłoń i około tony na klatkę piersiową. I nie jest to ciężar, który narasta powoli, lecz cios zadany w ułamku milisekundy.
Jarosz nie oszczędza przy tym drastycznych szczegółów, bo, jak podkreśla, śmierci od nadciśnienia nie widać na żadnej tablicy informacyjnej. „Jak wygląda śmierć od nadciśnienia po pobliskim wybuchu, na przykład rakiety Iskander? Najpierw, już przy stosunkowo niewielkim ciśnieniu, pękają błony bębenkowe. Z uszu leje się krew, świat milknie, człowiek głuchnie w jednej chwili. Potem fala dociera do płuc. Najdrobniejsze naczynia pękają i zaczynamy topić się we własnej krwi, która zalewa pęcherzyki płucne, czyli przestrzenie, w których powinno być powietrze. Aż wreszcie nadciśnienie rozrywa pęcherzyki zupełnie i powietrze przedostaje się wprost do krwi, tworząc zatory, które blokują dopływ krwi do serca i mózgu”, opisuje ekspert.
„Powietrze wypełniające pęcherzyki powiększa wtedy swoją objętość mniej więcej dwukrotnie, podobnie jak przy wynurzeniu nurka z dziesięciu metrów ze wstrzymanym oddechem. Tylko że tu dzieje się to w ułamku sekundy. Umieramy przez kilkadziesiąt sekund, dusząc się, w pełnej świadomości, przestraszeni i w szoku. Przecież obiecano nam, że będziemy bezpieczni”, kontynuuje Jarosz.
Czy tego ukrycia nie da się jeszcze uratować, skoro przetarg rusza w lipcu? Ryzyko można zmniejszyć, przyznaje Jarosz, ale dopiero wtedy, gdy dołoży się do obiektu niemal wszystko, co odróżnia schron od piwnicy. „To najlepszy dowód, że pieniądze będą źle wydane, bo lista koniecznych poprawek jest w istocie listą cech prawdziwego schronu”, zauważa.
Mechanizm zagrożenia jest następujący. Ukrycie U-1 nie ma hermetycznych drzwi ani zaworów odcinających, więc fala uderzeniowa pobliskiego wybuchu nie zatrzymuje się na jego ścianach, lecz wnika do środka każdą szczeliną, oknem piwnicznym, czerpnią, kanałem wentylacyjnym. W zamkniętym wnętrzu odbija się od betonowych ścian i spiętrza, a w korytarzach i narożnikach kumuluje, zamiast się rozproszyć. Ściany, które miały chronić, stają się pułapką, w której śmiertelny podmuch krąży i uderza w ludzi z każdej strony. Konstrukcja przetrwa, strop się nie zawali, a mimo to czterem i pół tysiąca ludzi nie pomoże ani jeden centymetr betonu nad głową, bo zabije ich sprężone powietrze, które wdarło się do środka. Żeby temu zapobiec, obiekt musiałby dostać zawory przeciwwybuchowe, komory rozprężne za nimi i śluzy na wejściach, a strefy medyczne trzeba by podnieść do pełnego standardu schronu z hermetyzacją i filtrowentylacją. Każdy z tych elementów to cecha schronu, nie ukrycia. „Dokładając je do sandomierskiej piwnicy po kawałku, drożej i w gorszej kolejności, budujemy schron. Dlatego jako inżynierowie mówimy wprost, że w obecnym kształcie ten obiekt nie ochroni ludzi przed falą pobliskiego wybuchu, lecz stanie się dla nich śmiertelną pułapką, i odradzamy tę inwestycję”, mówi Jarosz.
Szwajcarzy też kiedyś uwierzyli papierowi. W latach siedemdziesiątych wybudowali pod Lucerną schron Sonnenberg, zaprojektowany tak, by wytrzymał wybuch bomby atomowej o sile jednej megatony trotylu, czyli sile uderzenia tysięcy Iskanderów w jednym punkcie naraz. Założono ambitnie, że da on bezpieczeństwo 20 tysiącom mieszkańców Lucerny. Na papierze wszystko się zgadzało.
Różnica między Szwajcarią a Polską polega na tym, że tam na papierze nie poprzestano. W 1987 roku przeprowadzono pięciodniowy, realny test pod kryptonimem Ameise, czyli Mrówka. I była to katastrofa organizacyjna. Same wrota schronu zamykano nie kilka minut, lecz całą dobę. Nie dało się rozstawić łóżek ani sanitariatów i zarządzać taką masą ludzi. Schron idealny w obliczeniach okazał się w praktyce niezarządzalny.
Szwajcarzy wyciągnęli wnioski i z czasem zredukowali pojemność Sonnenberga z 20 do 2 tysięcy osób, czyli do liczby, którą realnie da się w jednym miejscu ochronić. „Schron buduje się dla policzalnej liczby ludzi, a nie dla efektownej liczby w statystykach”, podsumowuje Jarosz tę zasadę.
Kultura testowania trwa zresztą do dziś i wykracza poza Szwajcarię. W 2019 roku na szwedzkim poligonie Älvdalen, w ramach międzynarodowego eksperymentu SHIELD, zdetonowano ładunek o sile około 30 ton trotylu umieszczony na naczepie ciężarówki, a wokół rozstawiono konstrukcje ochronne naszpikowane czujnikami. W programie uczestniczyły Szwecja, Niemcy, Szwajcaria, Norwegia i Stany Zjednoczone. „Najlepiej przygotowane państwa świata wspólnie i realnie sprawdzają, co wytrzymują ich schrony i jakie siły działają na człowieka w niehermetycznym ukryciu. Oni testują to na poligonach. My, jeśli nic się nie zmieni, przetestujemy na ludziach”, ostrzega Jarosz.
Skąd się bierze ten polski mechanizm? Piotr Jarosz opisał go szczegółowo w białej księdze „Luka w sercu systemu ochrony ludności”, opublikowanej 9 czerwca. Ze względu na specjalistyczną treść i język główne media przemilczały temat. A szkoda, bo Sandomierz pokazuje, że to nie była teoria. Mechanizm już działa.
Sedno diagnozy jest następujące. Polskie nowe przepisy techniczne są dobre w wymaganiach, ale milczą w wyborze. Definiują sześć kategorii budowli ochronnych, od ukrycia U-1 po schron S-3, i każdej przypisują twarde, mierzalne parametry. Inżynier wie dokładnie, jak zbudować schron S-1. Nikt natomiast nie wie, kiedy ma to być faktycznie schron, a kiedy wolno poprzestać na ukryciu, bo przepis nie zawiera żadnej reguły doboru kategorii. „Najtrudniejsza decyzja w całym procesie jest jedyną, której prawo nie reguluje”, podkreśla Jarosz.
„W tę pustkę zawsze wpłynie rozwiązanie najtańsze”, wyjaśnia ekspert. Prawo każe budować budowlę ochronną, a najtańszą budowlą ochronną jest ukrycie niewiele lepsze od zwykłej piwnicy. Każdy racjonalny inwestor, także publiczny, rozliczany z liczby obiektów, wybierze opcję najtańszą z dozwolonych. Nie ze złej woli, lecz dlatego, że pieniędzy zawsze jest mniej niż potrzeb, a utrzymanie schronu więcej kosztuje.
Jest i drugie dno. Najlżejszy polski prawdziwy schron, S-1, jest dziś przeładowany niemal wszystkimi wymaganiami schronu najwyższej klasy S-3, od odporności ogniowej po rozbudowane zaplecze, przez co stał się tak drogi, że nikt nie zbuduje go dobrowolnie tam, gdzie wolno postawić tanie ukrycie. Mamy więc jednocześnie najtańszą warstwę zbyt słabą i najtańszy schron zbyt drogi, a w przepaść między nimi osuwa się cały program.
Rozwiązanie nie wymaga przebudowy systemu, lecz dopisania reguły, i to pilnie, bo każda złotówka wydana wcześniej utrwali zły wzorzec. To liczba chronionych ludzi powinna wyznaczać minimalną, obowiązkową siłę schronu, dokładnie tak, jak robi to Finlandia, która chroni schronami ponad 85 procent ludności. A schron podstawowy trzeba odchudzić z nadmiarowych wymagań, by był lekki, tani i powstawał wszędzie. „Lepszy jest dobry schron zbudowany tysiące razy niż idealny niezbudowany nigdy”, mówi Jarosz.
Najbardziej bolesne w tej historii jest to, że alternatywa mieści się w tym samym budżecie. „Za 15 milionów złotych można wybudować prawdziwy schron kategorii S-1, hermetyczny, z filtracją powietrza, wytrzymały na nadciśnienie 100 kPa, dla 1000 osób”, mówi Jarosz. Taki obiekt można zlokalizować pod boiskiem szkolnym i urządzić w nim na co dzień klub sportowy, na przykład z kortami do padla, który zarabia na utrzymanie obiektu. Tysiąc miejsc realnej ochrony zamiast czterech i pół tysiąca miejsc ochrony pozornej. Mniejsza liczba na papierze, większa liczba uratowanych, gdyby przyszło co do czego. To dokładnie ta sama lekcja, którą Szwajcarzy odrobili na Sonnenbergu.
Wracając do pytania z tytułu, odpowiedź brzmi: paradoksalnie tak. Polska ma dość dobre przepisy i najlepiej opisane kategorie budowli ochronnych w tej części Europy oraz zagwarantowane miliardy na ich budowę. To fundament, którego wiele państw może jej zazdrościć. Ale dopóki do przepisów nie zostanie dopisana jedna reguła doboru, jak ostrzega Jarosz, będziemy się cieszyć z ptaszków w rubrykach, a nie z ochrony ludzi. „Szwajcarzy nauczyli się na własnym, bardzo drogim błędzie. My możemy nauczyć się na ich, zanim za publiczne miliardy zbudujemy najdroższe piwnice w historii Polski i nazwiemy je systemem ochrony ludności”, mówi Jarosz. To, czy tak się stanie, rozstrzyga się teraz, na poziomie jednego przepisu, a nie później, na placach budowy. Najgorsze jest to, że błąd ujawni się dopiero wtedy, gdy ochrona będzie naprawdę potrzebna. A wtedy na poprawki będzie już za późno.
Piotr Jarosz, inżynier budownictwa z uprawnieniami bez ograniczeń i ponad 30-letnim doświadczeniem zawodowym, prezes zarządu HOLDFORT S.A. Członek Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa oraz International Association for Bridge and Structural Engineering. Pełną argumentację zawiera biała księga „Luka w sercu systemu ochrony ludności” z 9 czerwca 2026 r.
Luka w sercu systemu ochrony ludności
.svg)
