Największą pojedynczą różnicą kosztową jest ochrona radiacyjna. Polski schron S-1 ma zapewnić co najmniej 1000-krotne osłabienie promieniowania gamma z opadu, co przekłada się na grubość rzędu 60 cm żelbetu. Finlandia po reformie z 2011 r. zrezygnowała z osobnego wymogu osłony opartego na masie konstrukcji, uznając, że grubość około 300 mm wynikająca z odporności na podmuch jest wystarczająca. Mówimy więc o blisko dwukrotnej różnicy w ilości betonu na przegrodach, a beton w odpornej obudowie jest najdroższym składnikiem całości. To tutaj polski schron robi się ciężki i kosztowny, zanim jeszcze zaczniemy go wyposażać.
W trybie normalnym polski przepis wymaga około 20 m³/os./h powietrza, a fiński około 7, czyli blisko 3 razy mniej. To przekłada się wprost na wielkość czerpni, kanałów i wentylatorni, a więc i na powierzchnię, którą trzeba zamknąć w odpornej obudowie. W trybie filtrowentylacji różnica jest już niewielka, około 3 wobec 2,4 m³/os./h.
Do tego dochodzi element, którego Finowie nie mają w ogóle, czyli kaskada stref czystości. Polski schron dzieli się na strefy o malejącej czystości, od czystej po brudną, połączone śluzami i różnicą ciśnień. Fiński schron tego podziału nie zna. Wejście to prosta sekwencja drzwi przeciwwybuchowych, śluzy i drzwi szczelnych, za którymi znajduje się jedna wspólna przestrzeń, a ochronę przed skażeniem zapewnia szczelność, utrzymywane nadciśnienie i filtropochłaniacz. Kaskada to po polskiej stronie dodatkowe ściany, śluzy, drzwi i automatyka, czyli kolejny koszt i kolejna powierzchnia.
Sanitariaty pokazują, że więcej nie znaczy drożej. Fiński przepis wymaga większej liczby misek na osobę, w praktyce blisko 3 razy, ale dopuszcza, by były to ustępy suche, czyli rozwiązania bezwodne stojące we wspólnej przestrzeni, i w skrajnym przypadku 100% sanitariatów może być suchych. Polski schron powyżej 300 osób wymaga przeciwnie, mniejszej liczby misek, około 1 na 75 osób, ale spłukiwanych, podłączonych do kanalizacji i umieszczonych w wydzielonych pomieszczeniach higieniczno-sanitarnych z umywalniami. Efekt jest taki, że choć Finowie mają więcej misek, polski węzeł sanitarny jest znacznie droższy, bo wymaga instalacji wodnej, kanalizacyjnej, zbiorników i osobnych pomieszczeń, a każdy ich metr trzeba zmieścić w odpornej obudowie.
Powyżej 300 osób polski przepis włącza cały pakiet dodatkowych wymagań, których fiński standard nie przewiduje. Pierwszym jest rozbudowany zespół pomieszczeń: dla personelu, punkt pierwszej pomocy, pokój chorych, magazyn żywności z możliwością jej podgrzewania, jadalnia, zmywak i pomieszczenie na odpady, każde o własnej minimalnej powierzchni. Fiński schron tej samej wielkości ogranicza się w praktyce do izby pierwszej pomocy i maszynowni. Każde z tych pomieszczeń to znów metry kwadratowe w odpornej obudowie.
Drugim elementem pakietu jest alternatywne ujęcie wody, czyli w praktyce studnia awaryjna lub drugie niezależne źródło. To nie drobiazg instalacyjny, lecz wiercenie, obudowa, pompa i niekiedy osobne pomieszczenie, wszystko po to, by schron nie zależał od sieci miejskiej, która w czasie zagrożenia może przestać działać. Po polskiej stronie jest to obowiązek, fiński standard go nie nakłada. Trzecim jest agregat prądotwórczy, w Polsce obowiązkowy, w Finlandii pozostający opcją.
Osobnym i ciężkim kosztem są wyjścia ewakuacyjne, bo dotykają konstrukcji, a nie wyposażenia. Polski schron wymaga ich większej liczby, w tym wyjścia wyprowadzonego poza strefę możliwego zagruzowania, czyli poza obszar, na który mogą opaść gruzy sąsiedniego budynku, przyjmowany jako 1/3 jego wysokości. Oznacza to dodatkowy szyb lub tunel sięgający daleko od bryły, z własną drabiną lub klatką, przebijający się na powierzchnię w bezpiecznej odległości. To kolejny element w odpornej obudowie, a nie zwykłe drzwi. Fiński schron dopuszcza rozwiązanie prostsze, łącznie z zakończeniem wyjścia włazem.
Lista jest dłuższa. Polski schron ma jednolitą, wysoką odporność ogniową REI 240, gdy Finlandia odsyła do ogólnych przepisów przeciwpożarowych. Ma dłuższą autonomię w pełnej izolacji, co najmniej 4 h przy zachowaniu nadciśnienia, gdy praktyka fińska przyjmuje około 1 do 2 h dla schronów mieszkalnych. Wymaga ekranowania przed impulsem elektromagnetycznym, którego strona fińska nie reguluje, oraz wyższej klasy betonu, C30/37 wobec C25/30. Każdy z tych punktów z osobna jest niewielki, ale razem dokłada się do rachunku.
Dla uczciwości trzeba powiedzieć, w czym wyżej stawia Finlandia. Poza większą liczbą misek, o której była mowa, fiński schron wymaga większego zapasu wody i bywa nieco wyższy w świetle. To jednak parametry o znikomym udziale w koszcie całości wobec osłony radiacyjnej, wentylacji i programu pomieszczeń, więc nie zmieniają obrazu, w którym to polski schron jest droższy w przeliczeniu na jedno miejsce.
Warto podkreślić, że w sprawach fundamentalnych oba systemy są zgodne. Progi odporności na falę uderzeniową są identyczne, czyli 100, 200 i 300 kPa dla kolejnych klas, tak samo jak zasada dostępności, czyli dojście do schronu nie dłuższe niż 500 m. Różnice dotyczą naddatków, nie rdzenia ochrony, co oznacza, że polski ustawodawca dobrze odczytał istotę rzeczy, a rozjazd kosztowy bierze się z tego, co dołożono ponad ten rdzeń.
Wszystkie te różnice łączy jedno. Każde dodatkowe pomieszczenie i każdy dodatkowy metr programu trzeba zamknąć w tej samej, drogiej obudowie odpornej na podmuch i promieniowanie. Naddatek powierzchniowy nie kosztuje więc tyle, co zwykła powierzchnia użytkowa, lecz tyle, co powierzchnia schronu. Dlatego rozbudowany program, mokre sanitariaty, kaskada stref i magazyny nie dodają się do kosztu liniowo, lecz go mnożą, ponieważ każdy metr ciągnie za sobą metr odpornego stropu, odpornych ścian i osłony radiacyjnej.
Polski schron jest w wielu punktach wymagający bardziej niż fiński, zwłaszcza w osłonie radiacyjnej, ilości powietrza, podziale na strefy, mokrych sanitariatach i pakiecie wymagań powyżej 300 osób. To nie jest powód do dumy ani do krytyki, lecz fakt o jednej, konkretnej konsekwencji. Wyższy poziom wymagań pojedynczego obiektu oznacza wyższy koszt jednego miejsca ochronnego, a wyższy koszt jednego miejsca utrudnia osiągnięcie skali. Finlandia wybrała standard nieco lżejszy, za to powtarzalny, i to dało jej pokrycie, którego pozazdrościć może cała Europa.
Lekcja z tego porównania nie brzmi „obniżmy wymagania”, lecz „dobierajmy je świadomie do celu, jakim jest objęcie ochroną jak największej liczby ludzi”. Doskonały schron, którego z powodu kosztu powstaje niewiele, chroni mniej ludzi niż schron nieco prostszy, budowany masowo.
.svg)
